Wat gebeurt er als iemand sterft zonder testament?

Het overlijden van een dierbare is een ingrijpende gebeurtenis, vol verdriet en emoties. In deze moeilijke periode komen er ook veel praktische zaken op je af, waaronder de afwikkeling van de nalatenschap. Een van de vragen die dan vaak opkomt, is: “Wat gebeurt er als iemand sterft zonder testament?”. Deze vraag is van cruciaal belang, want de aanwezigheid – of het ontbreken – van een testament bepaalt wie de erfgenamen zijn en hoe de nalatenschap wordt verdeeld. Voor families van overledenen is het essentieel om hierin duidelijkheid te krijgen, zodat onnodige stress en onenigheid voorkomen kunnen worden. Laten we dieper ingaan op de Nederlandse wetgeving en ontdekken hoe het erfrecht werkt als er geen laatste wil is vastgelegd.

De wettelijke erfopvolging: wie erft er dan?

Als een overledene geen testament heeft opgesteld, treedt de Nederlandse wet in werking. Het Burgerlijk Wetboek regelt dan wie de erfgenamen zijn en voor welke delen zij erven. Dit systeem is gebaseerd op een indeling in vier groepen, ook wel ‘parentelen’ genoemd. De wet kijkt eerst naar de eerste groep. Zijn er in die groep geen erfgenamen, dan wordt er naar de tweede groep gekeken, enzovoort. Dit gaat door totdat er erfgenamen zijn gevonden. Zijn er in geen van de vier groepen erfgenamen, dan vervalt de erfenis aan de staat.

De vier groepen (parentelen)

De erfgenamen worden in de volgende volgorde bepaald:

1. Groep 1: De partner en kinderen
   Dit is de meest voorkomende situatie. Als de overledene getrouwd was of een geregistreerd partnerschap had en kinderen achterlaat, erven de partner en de kinderen de nalatenschap in gelijke delen. Belangrijk hierbij is de ‘wettelijke verdeling’. Dit houdt in dat de langstlevende partner de volledige erfenis krijgt. De kinderen krijgen hun erfdeel in de vorm van een niet-opeisbare vordering op de langstlevende partner. Zij kunnen hun erfdeel dus pas opeisen als de langstlevende partner is overleden, failliet gaat of in de schuldsanering terechtkomt. Dit systeem is bedoeld om de langstlevende partner verzorgd achter te laten.
2. Groep 2: Ouders, broers en zussen
   Als er geen partner of kinderen zijn (of als deze de erfenis verwerpen), wordt er gekeken naar de ouders, broers en zussen van de overledene. De ouders erven minimaal een kwart van de nalatenschap. De rest wordt verdeeld over de ouders, broers en zussen. Halfbroers en -zussen erven de helft van wat volle broers en -zussen erven.
3. Groep 3: Grootouders
   Zijn er geen erfgenamen in de eerste twee groepen, dan komen de grootouders van de overledene aan bod. Zij erven in gelijke delen. Is een grootouder al overleden, dan treden diens kinderen (ooms en tantes van de overledene) in hun plaats.
4. Groep 4: Overgrootouders
   Als ook in de derde groep geen erfgenamen gevonden worden, wordt er gekeken naar de overgrootouders van de overledene. Ook hier geldt dat bij vooroverlijden hun kinderen (oud-ooms en oud-tantes) in hun plaats treden.

Zoals je ziet, voorziet de wet in een uitgebreid vangnet om te bepalen wie erft. Dit proces kan echter complex zijn, vooral als familiebanden niet duidelijk zijn of als er sprake is van veel erfgenamen.

Wat zijn de gevolgen voor de familie?

Het ontbreken van een testament kan verschillende financiële en emotionele gevolgen hebben voor de nabestaanden.

Financiële en emotionele impact

Zonder testament is het vaak minder duidelijk wie wat erft, vooral in complexe familiesituaties (bijvoorbeeld samengestelde gezinnen of als er al erfgenamen zijn overleden). Dit kan leiden tot onenigheid en discussies tussen familieleden, wat de rouwperiode extra zwaar maakt. Daarnaast kunnen bankrekeningen van de overledene geblokkeerd blijven totdat duidelijk is wie de wettige erfgenamen zijn en wie bevoegd is om de nalatenschap af te wikkelen. Dit kan leiden tot praktische problemen en onzekerheid over de financiële situatie.

Ook erfbelasting is een belangrijk aandachtspunt. De Nederlandse Belastingdienst heft erfbelasting over de waarde van de erfenis. De hoogte van deze belasting is afhankelijk van de relatie tot de overledene en de hoogte van het geërfde bedrag. Zonder testament zijn de wettelijke erfdelen bepalend, en dit is niet altijd de meest fiscaal voordelige route. Een testament kan soms helpen om de erfbelasting te optimaliseren.

De rol van een notaris

Zelfs als er geen testament is, is de hulp van een notaris vaak onmisbaar. Een notaris kan een ‘verklaring van erfrecht’ opstellen. Dit is een officieel document waarin staat wie de erfgenamen zijn en wie bevoegd is om de nalatenschap af te wikkelen (de ‘executeur’ of ‘gemachtigde’). Banken, verzekeringsmaatschappijen en andere instanties vragen vaak om zo’n verklaring voordat zij informatie delen of geld vrijgeven. Hoewel het niet in alle gevallen wettelijk verplicht is, biedt een verklaring van erfrecht wel de nodige duidelijkheid en voorkomt het veel problemen bij de afwikkeling.

Praktische tips voor nabestaanden

Als je geconfronteerd wordt met een overlijden zonder testament, zijn hier enkele praktische adviezen:

• Verzamel documenten: Zoek alle belangrijke documenten van de overledene bij elkaar, zoals identiteitsbewijzen, trouwboekjes, bankafschriften, eigendomsbewijzen en verzekeringspolissen.
• Raak niets aan: Ga niet zomaar aan de slag met de financiën of bezittingen van de overledene. Zonder duidelijkheid over de erfgenamen en bevoegdheden kunnen handelingen onbedoeld leiden tot complicaties of zelfs tot het automatisch accepteren van een erfenis, inclusief eventuele schulden.
• Denk na over aanvaarding: Als erfgenaam heb je drie opties:
  • Zuiver aanvaarden: Je erft alles, inclusief eventuele schulden. Je bent dan met je eigen vermogen aansprakelijk voor de schulden.
  • Verwerpen: Je wijst de hele erfenis af. Je erft niets en bent ook niet aansprakelijk voor schulden.
  • Beneficiair aanvaarden: Je aanvaardt de erfenis “onder het voorrecht van boedelbeschrijving”. Dit betekent dat je alleen erft als er meer bezittingen dan schulden zijn. Je bent dan niet met je eigen vermogen aansprakelijk voor eventuele schulden. Dit is vaak een veilige optie als je niet zeker weet of er schulden zijn.

  De keuze voor een van deze opties heeft grote gevolgen en moet weloverwogen worden gemaakt.

• Schakel vroegtijdig professionele hulp in: Het erfrecht is complex. Een erfrechtadviseur kan je begeleiden, uitleg geven over de wettelijke regels en je helpen bij het nemen van de juiste beslissingen. Dit voorkomt fouten en bespaart je op de lange termijn veel zorgen en mogelijk kosten.

Hoewel het overlijden van een dierbare zonder testament de zaken complexer kan maken, biedt de Nederlandse wet een duidelijke route. Het is echter een route met veel specifieke regels en valkuilen die moeilijk te navigeren kunnen zijn, zeker in een periode van rouw. Het is van groot belang om goed geïnformeerd te zijn en de juiste stappen te zetten om de nalatenschap correct af te wikkelen en ongewenste verrassingen te voorkomen. Voor een helder begrip van jouw specifieke situatie en de te nemen stappen: Vraag een erfrechtadviseur om jouw erfpositie te verduidelijken.