Wat is de legitieme portie in complexe families?

Wanneer een dierbare overlijdt, is dat een emotioneel zware periode. Naast het verdriet komen vaak ook praktische en financiële zaken om de hoek kijken, waaronder de verdeling van de erfenis. Voor veel families is dit al complex genoeg, maar in ‘complexe families’ – denk aan samengestelde gezinnen, meerdere huwelijken, of kinderen uit verschillende relaties – kan de kwestie van de legitieme portie leiden tot onzekerheid en zelfs conflicten. Het begrijpen van de legitieme portie, en hoe deze zich verhoudt tot de unieke dynamiek van uw familie, is van cruciaal belang om onnodige stress en juridische strijd te voorkomen. Deze gids biedt helderheid en praktische handvatten.

Wat is de legitieme portie precies?

De legitieme portie is een fundamenteel recht in het Nederlandse erfrecht. Het is het deel van de nalatenschap waarop een kind altijd aanspraak kan maken, ongeacht wat er in een testament staat. Zelfs als een kind expliciet is onterfd, behoudt het de mogelijkheid om binnen een bepaalde termijn een beroep te doen op zijn of haar legitieme portie. Dit recht dient als een bescherming voor kinderen om niet volledig buiten de erfenis te vallen. Het is belangrijk te weten dat de legitieme portie een recht is op een geldbedrag, en niet op specifieke goederen uit de nalatenschap.

De hoogte van de legitieme portie is de helft van het erfdeel dat een kind zou hebben gekregen als er geen testament was opgesteld (het zogenaamde ‘intestate erfdeel’). Als er bijvoorbeeld twee kinderen zijn en de erflater was getrouwd, is het intestate erfdeel 1/3e voor elk kind. De legitieme portie zou dan 1/2 * 1/3 = 1/6e zijn van de waarde van de nalatenschap. De berekening is echter zelden zo eenvoudig.

Waarom wordt de legitieme portie complex in complexe families?

De term ‘complexe families’ verwijst naar families die afwijken van het traditionele kerngezin. Hierdoor ontstaan vaak vragen over wie nu precies een beroep kan doen op de legitieme portie en hoe de berekening precies verloopt.

Samengestelde gezinnen en stiefkinderen

In een samengesteld gezin wonen vaak kinderen van verschillende ouders samen. Juridisch gezien hebben stiefkinderen – kinderen van de partner van de erflater, die niet de biologische of adoptiekinderen zijn van de erflater – géén recht op een legitieme portie van de erflater. Dit recht is exclusief voorbehouden aan de eigen biologische of geadopteerde kinderen. Als de erflater echter een stiefkind in het testament heeft opgenomen, kan dit kind erfgenaam worden, maar dan op basis van het testament, niet op basis van de legitieme portie.

Kinderen uit verschillende relaties

Een erflater kan kinderen hebben uit meerdere huwelijken of relaties. Ongeacht of deze kinderen tijdens het leven van de erflater intensief contact hadden of hoe de relatie was, alle biologische of geadopteerde kinderen zijn wettelijke erfgenamen en hebben daarmee een recht op de legitieme portie. Dit geldt ook voor kinderen die buiten het huwelijk zijn geboren of die later zijn erkend. Dit kan voor onverwachte situaties zorgen, zeker als de erflater niet met al zijn kinderen even openhartig was over zijn financiële situatie of testamentaire wensen.

Schenkingen en giften tijdens leven

Een ander element dat de berekening ingewikkelder maakt, zijn schenkingen en giften die de erflater tijdens zijn leven heeft gedaan. Voor de berekening van de legitieme portie worden bepaalde schenkingen die tot vijf jaar voor het overlijden zijn gedaan, en soms zelfs oudere schenkingen, meegerekend alsof ze nog onderdeel waren van de nalatenschap. Dit wordt de ‘legitimaire massa’ genoemd. Het doel hiervan is te voorkomen dat een erflater zijn kinderen doelbewust onterft door zijn vermogen weg te schenken. Het achterhalen van deze schenkingen kan in complexe families, waar de familiebanden minder transparant zijn, een aanzienlijke uitdaging vormen.

Hoe wordt de legitieme portie berekend in complexe situaties?

De berekening van de legitieme portie begint altijd met de vaststelling van de zogenaamde ‘legitimaire massa’. Dit is niet simpelweg de waarde van de nalatenschap op de dag van overlijden, maar een optelsom van:

• De waarde van de bezittingen van de erflater op het moment van overlijden.
• Minus de schulden van de nalatenschap (geen erfbelasting).
• Plus de waarde van bepaalde door de erflater gedane giften (schenkingen) tijdens zijn leven.

Zodra de legitimaire massa is vastgesteld, wordt de legitieme portie berekend als de helft van het ‘normale’ erfdeel van het kind in die massa. Het is dan cruciaal om alle relevante informatie boven tafel te krijgen. In complexe families kan dit bemoeilijkt worden door gebrek aan communicatie, onbekendheid met alle familieleden of zelfs opzettelijke ondoorzichtigheid.

Praktische tips voor legitimaris en erfgenamen

Voor de legitimaris (kind dat aanspraak wil maken)

• Wees tijdig: De termijn om aanspraak te maken op de legitieme portie is beperkt tot vijf jaar na het overlijden van de erflater, maar kan eerder aflopen als een belanghebbende u een redelijke termijn stelt om aan te geven of u aanspraak maakt. Reageer dus snel.
• Vraag informatie op: U heeft recht op informatie die nodig is om de legitieme portie te berekenen. Vraag de executeur, de andere erfgenamen of de notaris om een boedelbeschrijving en informatie over relevante schenkingen.
• Blijf feitelijk: Emoties kunnen hoog oplopen. Probeer zakelijk en feitelijk te blijven in uw communicatie. Documenteer alles.
• Overweeg mediation: Als de communicatie stroef verloopt, kan mediation een weg zijn om tot een oplossing te komen zonder direct naar de rechtbank te stappen.

Voor de erfgenamen (die ermee te maken krijgen)

• Wees transparant: Door open en eerlijk te zijn over de financiële situatie en eventuele schenkingen, kunt u veel conflicten voorkomen.
• Verzamel documenten: Zorg dat alle relevante financiële documenten (bankafschriften, schenkingsakten, taxatierapporten) overzichtelijk zijn en makkelijk kunnen worden gedeeld.
• Schakel juridische hulp in: Zodra duidelijk is dat er een beroep op de legitieme portie wordt gedaan, of als u vragen heeft over de berekening, is het verstandig om zelf juridisch advies in te winnen. Een notaris of gespecialiseerde advocaat kan u door het proces leiden.

Voorkomen is beter dan genezen: testamentaire planning

Hoewel de legitieme portie niet met een testament kan worden weggenomen, kan een goed doordacht testament wel veel onduidelijkheid en conflicten voorkomen. Een erflater kan bijvoorbeeld expliciet aangeven welke schenkingen bij de legitieme portie moeten worden meegerekend, of bepalingen opnemen die de opeisbaarheid van de legitieme portie uitstellen (bijvoorbeeld totdat de langstlevende partner is overleden). Dit geeft duidelijkheid aan alle betrokkenen en minimaliseert de kans op juridische geschillen na het overlijden.

De legitieme portie is een complex, maar essentieel onderdeel van het erfrecht, zeker in de context van de moderne, vaak complexe familieverbanden. Het is een recht dat bescherming biedt, maar ook tot ingewikkelde situaties kan leiden. Een grondig begrip, gecombineerd met heldere communicatie en zo nodig professionele juridische begeleiding, is de sleutel tot een soepele afwikkeling van de nalatenschap.

Heeft u te maken met een nalatenschap in een complexe familiesituatie en heeft u vragen over uw legitieme portie of die van anderen? Het is cruciaal om precies te weten waar u aan toe bent. Laat u adviseren door een expert.

Plan een berekening van jouw legitieme portie.